U bent hier

Medische special deel 1: Diagnoses in de kunst

 

Geportretteerde personen op middeleeuwse schilderijen hebben wel vaker vreemd gevormde lichamen. ‘Zagen die mensen er echt zo uit, of overdreef de kunstenaar?’, vraagt u zich dan af. In zijn boek De kunstenaar en de dokter: anders kijken naar schilderijen gaat professor-reumatoloog Jan Dequeker op zoek naar het antwoord op die vraag. Met deze diagnoses kijkt u voortaan anders naar enkele beroemde schilderijen.

 

Nog eerder dan artsen legde de kunstenaar medische verschijnselen vast. Schilders portretteerden wat ze zagen. Elke stilistische periode had wel zijn eigen esthetische kenmerken, waardoor men vervelende aandoeningen wat camoufleerde of juist overdreef. Vooral realistische voorstellingen uit het Italië en de Nederlanden uit de renaissance zijn een handige bron om meer te weten te komen over aandoeningen van weleer.

 

Bij Dequeker passeren allerlei aandoeningen de revue: oogziekten, infecties, inwendige ziekten, geestesziekten, huidziekten, heelkundige ziekten, enzovoort. Hij bekijkt een schilderij kwestie nauwkeurig en bedeelt de afgebeelde een diagnose toe. In wat volgt, worden er enkele canonwerken uit de schilderkunst onder de loep genomen.

 

De geboorte van Venus, Sandro Botticelli

 

Het beenderstelsel en de gewrichten zijn de meest ‘zichtbare’ anatomische systemen van het menselijke lichaam, weet Dequeker te vertellen. De kunstenaar is een observator die zelfs de kleinste afwijkingen bij zijn modellen opmerkt. Zo ook Sandro Botticelli. Toen die De geboorte van Venus maakte rond 1484, merkte hij enkele zwellingen bij de handen en enkels van zijn model, Simonetta Vespucci, op. Dit wijst op reactieve artritis, wat leidt tot de typische worstvingers door gewrichtsvliesontstekingen. Dit zijn symptomen die van tijd tot tijd terugkomen bij degenen die aan deze vorm van artritis lijden.

 

La Berceuse, Vincent Van Gogh

 

Ook Vincent Van Gogh verstopte de gezwollen vingergewrichten van Madame Augustine Roulin in zijn portret La Berceuse (1889) niet. Op alle vijf de versies van het portret zijn de misvormingen te zien. Dequeker schrijft de vrouw de diagnose van psoriatische artropahtie toe, een ontstekingsartritis. De huidvlekken versterken deze diagnose, en maken duidelijk dat dit naar realiteit geschilderd is en niet louter een artistieke expressie van Van Gogh.

 

La Gioconda, Leonardo Da Vinci

 

Nog frappanter is de ontdekking dat één van ’s werelds beroemdste figuren, de Mona Lisa, volgens Dequeker aan essentiële hyperlipidemie, een stofwisselingsziekte, leed. Leonardo Da Vinci’s La Gioconda heeft plompe handen ten gevolgde van een onderhuids vetgezwel. Dat komt omdat er iets mis is gegaan met de inwendige afscheidingen van bepaalde klieren. Via de infraroodtechniek is er ook duidelijk een gele huidverkleuring te zien in de linker ooghoek van de Mona Lisa, wat bijna niet opvalt wegens vernis en vuil op het doek. Alweer een symptoom dat de diagnose ondersteunt.

 

Portret van Gertrude Stein, Pablo Picasso

 

Pablo Picasso schilderde wel vaker bizarre gezichten, maar in zijn Portret van Gertrude Stein (1906), was dat net iets meer naar de realiteit. Stein leed immers aan een oogziekte: haar rechter oog puilt, terwijl haar linker oog invalt. Volgens de Dequeker is dat te wijten aan een breuk van de oogkasbodem, waardoor de oogbol dus wegglijdt. Picasso overdreef echter, maar wie goed naar foto’s kijkt, valt de oogverzakking van Stein op. Dat Picasso er veel moeite mee had om haar gezicht af te beelden, blijkt uit het feit dat Gertrude Stein niet minder dan tachtig keer moest poseren vooraleer de schilder tevreden was met het resultaat.

 

De Kruisafneming, Rogier Van der Weyden

 

Ook inwendige aandoeningen kunnen in een schilderij getoond worden, toont Rogier Van der Weyden ons. In De Kruisafneming (rond 1435) verliest Maria niet enkel het bewustzijn wegens de heftige emoties. Dat komt door haar kropgezwel in de hals, een vergroting van de schildklier. De flauwte is hier een neveneffect van.

 

 

Lees meer: 2006, Jan Dequeker (Uitgeverij Davidsfonds)

 

Vijf dagen lang gaat de tento.be-redactie op zoek naar de invloed van de medische wereld op kunstenaars. Op dag 1 gaat tento.be-redactrice Laura op zoek naar diagnoses in de kunst.

Medische special deel 1: Diagnoses in de kunst