Door de eeuwen heen hebben kunstenaars tal van middelen gebruikt om een andere, onwerkelijke wereld op te roepen: één van die middelen is het weergeven van armen, hoofden, ogen, oren, zonder de rest van het lichaam erbij. Op die manier kun je dan nog de meest uiteenlopende effecten bedoelen en bereiken. Dat wordt duidelijk als we nagaan, hoe drie kunstenaars, Redon, Man Ray en Joe Tilson, het oog hebben afgebeeld. Om met het meest recente oog te beginnen, dat van Joe Tilson. Een fotografisch nauwkeurige weergave, zelfs de randen van het filmpje zijn op de zeefdruk te zien.
Kunstenaar, je bent priester, koning, magiër! Aldus in 1892 de Fransman Péladan, grootmeester in de orde van de rozenkruisers. Het kunstwerk laat iets zien van de raadselachtige werkelijkheid, die achter en in de natuur schuilgaat - dat was de opvatting van een groep kunstenaars aan het eind van de vorige eeuw, de symbolisten. Het symbolisme was een reactie op het rationalisme in de natuurwetenschappen (alleen door de rede krijgen we inzicht in de natuur) en het realisme in de beeldende kunst (zo nauwkeurig mogelijk weergeven van de zichtbare werkelijkheid).
'Tegen de hemel, die door de ondergaande zon in brand gezet was staken majesteitelijke wolken af die in zijn ogen kruipende luipaarden voorstelden, Napoleon, of zeilschepen zonder mast'.
Wie heeft niet ooit, net als de surrealist Salvador Dali, gefantaseerd dat hij van alles in de wolken zag? Zien is niet alleen de registratie met het oog, maar ook interpretatie met verstand en gevoel. Hoe vager en grilliger een vorm is, hoe meer onze fantasie moet doen. Van oudsher zijn abstracte vormen bij kunstenaars een bekend middel geweest om de fantasie te stimuleren.
Dit schilderij is een imposant werk afkomstig uit de Antwerpse kathedraal waar het eertijds fungeerde als middenpaneel van het drieluik dat het altaar van de Schermersgilde versierde. Virtuoos is Frans Floris' compositie bedacht. Met rationeel ordenende vindingrijkheid heeft hij een kluwen van lichamen gemaakt. Of zal men eerder zeggen dat de schilder in het warnet van spieren, ledematen, wapens en monsters de verholen ordening achterhaalde? Borst- en monnikskapspieren, bekken en sleutelbenen, Floris weet precies hoe het allemaal ingeplant of vastgehecht is.
De uiterlijke elementen van deze Temptatie van Sint-Antonius zijn ontleend aan bronnen die veel ouder zijn dan Teniers' tijd. De biografie van Sint-Antonius Abt (251 of 252 - 356) werd geschreven door de kerkvader Athanasius ( +- 295-373), maar de perikelen van de heilige eremiet met de duivel werden in onze streken bijzonder populair door de ruime verspreiding van een paar verzamelingen van heiligenlevens, inzonderheid de Vitae Patrum of het Vaderboec en de Legende aurea van de dominicaan Jacobus Voragine (overleden in 1299) in dyetsche die gulden legende of dat passionael geheten.
Het gebeurt wel meer dat we de pointe van sommige oude illustraties, in weerwil van de verklarende tekst, niet onmiddellijk snappen. Illustratie en tekst kunnen immers desgevallend een beeldspraak of symbolen gebruiken die thans niet meer gangbaar zijn. Zo moet men bijvoorbeeld weten dat een van de vogelvangersmethoden hierin bestond takken met vogellijm in te smeren en een uil als lokvogel in de nabijheid te plaatsen. Dergelijke gebruiken boden de rijmelaars heel wat gelegenheid tot moraliseren.
Ook zonder de hulp van de spottende verzen zouden we in de 'Afbeelding van den nieuwen Paus' gemakkelijk de antipaapse intenties erkennen. Hier wordt immers de draak gestoken met de rekwisieten van de Roomse eredienst. Ook de schimp van de tafereeltjes in de zwikken van het spandoek vraagt niet om veel uitleg. Links wordt gezinspeeld op de wolvenwreedheid van de gemijterde clerus en op de niet zo bijster stichtelijke levenswandel van de geleerde theologen. De gelovigen die Rome trouw blijven worden al even onheus behandeld: ze zijn ezeldom en prevelen paternosters.
In de late middeleeuwen kende de devotie tot de H. Christophorus een ongemeen ruime verspreiding. Hij was een der populairste noodhelpers tot wie men zich blijkens het volksgeloof moest wenden tegen een onvoorziene dood. Aanschouwde men zijn beeltenis, dan was men verzekerd die dag geen onzalige dood te zullen sterven. Vandaar dat zijn beeld vaak reusachtig groot bij de ingang van kapel of kerk prijkte. De H. Christophorus was, althans volgens de legende, inderdaad een reus die de machtigste heren wou dienen. Hij ontdekte dat dit niet de koning, noch de duivel was.
